Ündüülör klassifikasijasy

TürüÜndüülörQoldonulat
Artqy (жоон)A a, O o, U u, Y yQ q, Ğ ğ
Aldyñqy (ичке)E e, Ö ö, Ü ü, I iK k, G g

Alifbe (30 tamğa)

#LatCyrIPAEskertüü
1A aа/ɑ/artqy ündüü
2B bб/b/
3C cж (tubjolge)/dʒ/Tubjolge Qyrğyz Ж. Anglisçe “s”/“k” EMES.
4Ç çч/tʃ/“ch” ünü
5D dд/d/
6E eе/e/aldyñqy ündüü
7F fф/f/
8G gг/g/aldyñqy ündüülör ĞANA
9Ğ ğғ/ɣ/artqy ündüülör ĞANA
10H hх/x/
11I iи/i/aldyñqy ündüü
12J jй/j/Й üçün ğana (carym ündüü). Ж üçün EMES.
13K kк/k/aldyñqy ündüülör ĞANA
14Q qқ/q/artqy ündüülör ĞANA
15L lл/l/
16M mм/m/
17N nн/n/
18Ñ ñң/ŋ/tamaq murun ünü “ng”
19O oо/o/artqy ündüü
20Ö öө/ø/aldyñqy ündüü
21P pп/p/
22R rр/r/
23S sс/s/
24Ş şш/ʃ/“sh” ünü
25T tт/t/
26U uу/u/artqy ündüü
27Ü üү/y/aldyñqy ündüü
28V vв/v/
29Y yы/ɯ/Anglisçe “y” EMES — bul artqy ündüü ы
30Z zз/z/

Qaryz sözdör üçün qoşumça tamğa: Ž ž — qaryz sözdördö/özdük attarda ğana Ж, /ʒ/

1-erece: Ж = C (J emes)

Tubjolge Qyrğyz Ж dajyma C c /dʒ/. J j tamğasy Й /j/ üçün ğana.

BulaqLatynQaçanMisaldar
ЖC cTubjolge Qyrğyzжок→coq, жер→cer, жаңы→cañy, жабуу→cabuu
ЖŽ žQaryz sözdör, özdük attarжурнал→žurnal, Брежнев→Brežnev
ЙJ jDajyma (carym ündüü)бай→baj, ой→oj, кайда→qajda

Köp taralğan tubjolge Ж sözdörü

  • жок → coq (coq/eçteme)
  • жокко чыгаруу → coqqo çyğaruu (öçürüü)
  • жаңы → cañy (cañy)
  • жана → cana (cana)
  • жер → cer (cer/orun)
  • жеке → ceke (ceke)
  • жай → caj (orun/caj)
  • жабуу → cabuu (cabuu)
  • жабык → cabyq (cabyq)
  • жардам → cardam (cardam)
  • жарык → caryq (caryq)
  • жаш → caş (caş/caş)
  • жазуу → cazuu (cazuu/cazuu)
  • жаныбар → canybar (canybar)
  • жөнөтүү → cönötüü (cönötüü)
  • жүктөө → cüktöö (cüktöö)
  • же → ce (ce)

Ž misaldary (qaryz sözdör ğana)

  • журнал → žurnal
  • Жарчысы журналы → Carçysy žurnaly
  • жюри → žüri
  • монтаж → montaž
  • Брежнев → Brežnev

2-erece: K/Q cana G/Ğ ündüü ujğunduğu

Kirill К cana Г ar biri qurşağan ündüülörgö caraşa eki latyn tamğağa bölünöt.

Artqy ündükter (a, o, u, y): К → Q, Г → Ğ Aldyñqy ündükter (e, ö, ü, i): К → K, Г → G

KirillLatyn (artqy)Latyn (aldyñqy)
кQ qK k
гĞ ğG g

Misaldar

Artqy ündüü sözdör:

  • карыя → qaryja
  • кагаз → qağaz
  • артка → artqa
  • кымыз → qymyz
  • кооз → qooz
  • аргымак → arğymaq
  • байкалган → bajqalğan

Aldyñqy ündüü sözdör:

  • көз → köz
  • биргелешкен → birgeleşken
  • үзгүлтүк → üzgültük

Müçö ujğunduğu

Müçö (Kir)ArtqyAldyñqy
-ган/-ген-ğan-gen
-гон/-гөн-ğon-gön
-ка/-ке-qa-ke
-ко/-кө-qo-kö
-кы/-ки-qy-ki

3-erece: Я, Ё, Ю

Ordu latyn berişin anyqtajt.

Ündüüdön kiyin ce söz başynda → ja, jo, ju

KirillLatynKontekst
ЮраJurasöz başy
оюнojunündüüdön kijin
аюуajuuündüüdön kijin
АяксAjaqssöz başy
карыяqaryjaündüüdön kijin
боёкbojoqündüüdön kijin
ЮлияJulijasöz başy + ündüüdön kijin

Ünsüzdön kijin → ä, ö, ü

KirillLatynKontekst
КёльнKölnünsüzdön kiyin
жюриžüriünsüzdön kiyin
бюроbüroünsüzdön kiyin
менюmenüünsüzdön kiyin
лямбдаlämbdaünsüzdön kiyin
СемёнSemönünsüzdön kiyin
ПётрPötrünsüzdön kiyin
БрянскBränskünsüzdön kiyin
революцияrevolüsijaaralaş (ю ünsüzdön kiyin, ия ündüüdön kijin)
ФинляндияFinländijaaralaş
ЖеняŽenäünsüzdön kiyin

4-erece: Dialekt tamğalary

Dialekt tekstterde kezdeşet (tüştük/Oş dialekti, Owğan Qyrğyz folkloru).

TamğaÜnüMisaldar
Ä äaçyq aldyñqy /æ/asäl (= bal), gäp (= kep), mäkä (= cügörü)
W werin /w/dialektte ğana

Bulaqtar: Murza Gaparov “Qyştaqça”, Sulajman Qajypov’duñ Owğan Qyrğyz folklor emgekteri, C. Muqambaev’diñ dialekt sözdügü.